Nocedode Ribeira
Hai lugares que só existen mentres alguén di o seu nome.Baixa amodo: vas cruzar case mil anos.
San Cibrao de Nocedo · Os Blancos · Ourense
O río do esquecemento
Os romanos tiñan medo de esquecer. Nós tamén.
Cando as lexións de Décimo Xunio Bruto chegaron ao río Limia, a oito quilómetros de aquí, os soldados negáronse a cruzalo. Crían que era o Lethes: o río que borra a memoria de quen o atravesa.
Bruto arrincoulle o estandarte ao portaestandarte e cruzou el primeiro. Os demais seguírono. A tradición engade que, dende a outra beira, chamou a cada soldado polo seu nome.
Esta páxina fai o mesmo: cruza o río cos documentos na man e di os nomes.
Antes do papel
Non sabemos como se chamaban. Sabemos que miraban este mesmo val.
No Outeiro de Almeide, dentro da parroquia, houbo un castro: un poboado fortificado da Idade do Ferro. Os arqueólogos localizárono en 1991 e recolleron tellas e cerámica romanas. Aquí xa vivía xente cando chegou Roma.
O primeiro papel
Hai novecentos oitenta e tres anos, alguén mollou unha pluma e escribiu «noceto». Que saibamos, ninguén o escribira antes.
- Arquivo Histórico Nacional, Madrid. Unha pel de 453 × 340 mm escrita hai 983 anos.
- Centos de palabras en letra visigótica. Unha lista de terras, igrexas e vilas.
- E aquí, entre todas: «noceto».
983
anos desde a primeira vez que alguén escribiu Nocedo
O abade Alvito de Celanova e os seus irmáns entregáronlle ao mosteiro unha longa lista de bens da familia. Nese pergamiño, que hoxe garda o Arquivo Histórico Nacional en Madrid, está a mención máis antiga que se coñece do pobo: «noceto».
Noceto vén do latín nucetum: «lugar de nogueiras».
A igrexa de San Cibrao
Unhas mans que ninguén lembra tallaron estas pedras. Oito séculos despois, seguen aquí.
8
séculos leva en pé a igrexa de San Cibrao
Na segunda década do século XIII levántase a igrexa románica que aínda segue en pé: nave e ábside rectangulares, unha portada con entrelazos e un arco triunfal cheo de follas, talos e flores de catro pétalos.
Os primeiros nomes
Por primeira vez, a xente de Nocedo ten nome. Lorenzo mediu a terra. Benito levaba a taberna. E había dous fornos onde se cocía o pan de todos.
40
preguntas responderon os veciños diante dun escribán
En 1752 o rei mandou contalo todo: terras, casas, gando e oficios. Os veciños responderon 40 preguntas diante dun escribán. Os 30 folios desa resposta gárdanse no Arquivo Xeral de Simancas, e neles Nocedo xa ten veciños con nome e apelidos.
A guerra dos fidalgos
Un apelido valía tanto que tres irmáns pasaron tres anos nos tribunais para defendelo.
10
preitos de veciños de Nocedo garda a Chancillería de Valladolid
Ser fidalgo libraba de pagar pechos, os impostos da xente común. En 1783 os veciños «do estado xeral» de toda a xurisdición de Xinzo levaron ao tribunal a quen, segundo eles, se facía pasar por fidalgo. En Nocedo as familias pleitearon ata 1802.
A Real Chancillería de Valladolid garda dez preitos de veciños de Nocedo. Neles quedaron escritos nacementos, vodas e fillos de hai tres séculos.
41 casas e boa auga
Corenta e unha casas. Douscentas cinco almas. E unha auga tan boa que alguén a deixou escrita.
41
casas e 205 almas
O Diccionario de Pascual Madoz retrata a parroquia de «Nocedo de Ribeira (San Ciprián)»: 41 casas, 205 almas, clima san e augas de fonte «moi esquisitas e saudables». Producía cereal, legumes, froita e liño; había vacas, porcos, ovellas e cabras, caza e algo de pesca.
A escola de Nóveas
Nunha sala onde non entraba o sol, uns nenos aprendían a escribir. Quizais un deles fose o teu bisavó.
Un inspector visitou a escola pública de Nóveas. O mestre, Rafael Cerradelo, deixou por escrito como era: un segundo andar onde non entraba o sol, sen vivenda para el e case sen mobles. Ensinaba doutrina, lectura, escritura, aritmética e ortografía.
O ouro negro
Na area dos regatos de Nocedo hai volframio: o metal que buscaban as fábricas de armas da guerra.
13
persoas morreron na gabia de Fontearcada
O Instituto Xeolóxico e Mineiro rexistra en Nocedo un xacemento de estaño e volframio na area dos regatos. No mesmo concello, en Fontearcada, o 19 de setembro de 1941 unha gabia de case 20 metros veuse abaixo mentres sacaban volframio para a guerra. Morreron 13 persoas.
O fío
Ningún pobo se explica só
Os documentos atan Nocedo a mosteiros, señoríos e aldeas veciñas. Cada fío deste mapa é un papel.
1 / 5
Nocedo e Nóveas: a parroquia de San Cibrao.
2 / 5
En 1752, sete lugares compartían freguesía: Covelas, Vilarouto, Ouvigo, Mouril, Os Blancos, Nóveas e Nocedo.
3 / 5
Lorenzo Cuquejo naceu en Guntín. Jerónimo López marchou a Gudín. Amaro Cuquejo chegou de Baltar.
4 / 5
O mosteiro de Ribeira, a seis quilómetros, deulle o apelido.
5 / 5
Celanova gardou o pergamiño. Oseira ensinou a tallar a pedra. Monterrei mandaba na terra.
- 1752 · 1878Nóveas · 1,6 kmLugar da parroquia. Escola en 1878.
- 1752 · 1847Covelas · 1,7 kmCabeza da freguesía no Catastro; a igrexa de Nocedo era aneja da súa.
- 1752Ouvigo · 3,6 kmUn dos sete lugares da freguesía.
- 1752Mouril · 3,3 kmUn dos sete lugares da freguesía.
- 1752Os Blancos · 3,7 kmUn dos sete lugares; hoxe, o concello.
- 1695Guntín · 3,7 kmOnde naceu Lorenzo Cuquejo.
- 1847Garabelos · 3 kmLindeiro de Nocedo segundo Madoz.
- 1043Mosteiro de Ribeira · 5,9 kmO mosteiro do pergamiño: o «de Ribeira».
- 1783Gudín · 6,1 kmOnde vivía Jerónimo López, «orixinario de Nocedo».
- 1781Seoane de Oleiros · 3,7 kmVoda de Francisco Cuquejo e Manuela Cuquejo.
- 137 a. C. · 1752Xinzo de Limia · 8,4 kmO río Limia. Capital da xurisdición.
- 1750Baltar · 6,7 kmOnde naceu Amaro Cuquejo.
- 1752Monterrei · 22,3 kmA condesa, señora destas terras.
- 1043Celanova · 28,4 kmO mosteiro que recibiu a doazón.
- c. 1220Oseira · 64,2 kmO modelo da decoración da igrexa.
O mesmo val
Alguén roubou o cruceiro de San Vitorio. En 2017, tres devotos puxeron outro no seu sitio. Así se defende un pobo.
Nocedo e Nóveas seguen no mesmo val da Limia. A igrexa segue en pé, o castro dorme baixo o monte e cada agosto San Vitorio sae en procesión arredor do seu cruceiro.
En 160 anos, case a mesma xente
1847: Madoz («almas»). 2000 e 2007: Instituto Galego de Estatística. Falta o dato de hoxe.
Os nomes
Busca o teu apelido
Se o teu apelido está aquí, unha parte de ti xa estaba en Nocedo antes de que naceses.
Estes apelidos aparecen nos documentos. Toca un e verás onde.
Aparece en
Aparece en
Aparece en
Non está o teu? Quizais o teu recordo sexa o primeiro papel que o nomee. Contar un recordo
Edición 02
A seguinte edición escríbela ti
Os arquivos quedan en 1878. O resto gardádelo vós: nunha caixa de zapatos, nunha foto de voda, na memoria dunha avoa.
Unha foto da voda dos avós, o alcume dunha casa, quen marchou a Bos Aires ou a Suíza, unha festa, un oficio. Todo o que lembres sobre Nocedo e Nóveas axuda a que non se esqueza.
O muro da memoria
Aínda non hai recordos. O primeiro pode ser o teu.
Ven
Ven a Nocedo
Está a 50 quilómetros de Ourense. Desde Xinzo de Limia, colle a estrada cara a Baltar.
- A igrexa de San CibraoRománica, cara a 1220
- O val dende o monteOnde estivo o castro
- San VitorioFesta e procesión en agosto
Un pobo non morre cando marcha a súa xente. Morre cando ninguén di o seu nome.